معرفی سیاست‌نامه تحلیل رتبه‌بندی‌های بین‌المللی علم و فناوری و راهکارهای ارتقای جایگاه ایران
سیاست‌نامه «تحلیل رتبه‌بندی‌های بین‌المللی علم و فناوری و راهکارهای ارتقای جایگاه ایران» بر این نکته تأکید دارد که رتبه‌بندی‌های جهانی صرفاً جدول‌هایی برای مقایسه کشورها نیستند، بلکه بخشی از چرخه سیاست‌گذاری علم، فناوری و نوآوری به شمار می‌آیند. این رتبه‌بندی‌ها می‌توانند تصویری از نقاط قوت و ضعف کشور ارائه کنند، مبنایی برای اصلاح سیاست‌ها باشند و بر عواملی مانند جذب سرمایه‌گذاری، رقابت‌پذیری، همکاری‌های علمی و فناورانه و تصویر بین‌المللی کشور اثر بگذارند. از این منظر، مسئله اصلی فقط «بهبود رتبه» نیست، بلکه واقعی‌سازی جایگاه ایران بر پایه داده‌های معتبر و قابل اتکاست.
بررسی روند ایران نشان می‌دهد که میان اهداف اسناد بالادستی و وضعیت ثبت‌شده در برخی شاخص‌های بین‌المللی فاصله معناداری وجود دارد. ایران در شاخص جهانی نوآوری سال ۲۰۲۴ در رتبه ۶۴ میان ۱۳۳ اقتصاد قرار گرفته است؛ در حالی که در سال ۲۰۲۲ رتبه ۵۳ را تجربه کرده بود. در حوزه تولید علمی، وضعیت کشور نسبتاً بهتر است و جایگاه ایران در پایگاه‌های استنادی به هدف تعیین‌شده در برنامه هفتم نزدیک شده، اما سیاست‌نامه تأکید می‌کند که ارزیابی عملکرد علم و فناوری نباید به تولید علم محدود شود و باید کیفیت نهادها، محیط کسب‌وکار، زیرساخت‌ها، سرمایه انسانی، کارآفرینی و توان تبدیل دانش به نوآوری نیز سنجیده شود.
در این مطالعه، هشت گزارش و رتبه‌بندی بین‌المللی بررسی شده‌اند: دیده‌بان جهانی کارآفرینی، شاخص جهانی زیست‌بوم استارت‌آپی، گزارش رقابت‌پذیری جهانی، رتبه‌بندی رقابت‌پذیری جهانی، شاخص سهولت کسب‌وکار، شاخص آمادگی کسب‌وکار، جدول امتیاز نوآوری اروپا و شاخص جهانی نوآوری. ارزیابی این گزارش‌ها بر پایه اعتبار نهاد منتشرکننده، جامعیت موضوعی، پوشش جغرافیایی، روش‌شناسی، سابقه حضور ایران و میزان بازتاب بین‌المللی انجام شده است.
نتیجه مهم سیاست‌نامه آن است که برای پایش کلان وضعیت ایران، سه گزارش در اولویت قرار می‌گیرند: «شاخص جهانی نوآوری»، «شاخص آمادگی کسب‌وکار» و «دیدبان جهانی کارآفرینی». در مقابل، برای تحلیل‌های تخصصی باید ابزار متناسب با موضوع انتخاب شود؛ شاخص جهانی نوآوری برای سنجش نوآوری و فناوری، دیدبان جهانی کارآفرینی و شاخص جهانی زیست‌بوم استارت‌آپی برای حوزه کارآفرینی و استارت‌آپ، و شاخص‌های مرتبط با آمادگی کسب‌وکار و رقابت‌پذیری برای بررسی محیط کسب‌وکار و اقتصاد کلان مناسب‌ترند.
سیاست‌نامه به‌جای اتکا به یک رتبه واحد، ترکیبی از شاخص‌های کلان و تخصصی را پیشنهاد می‌کند. با این حال، یکی از مهم‌ترین یافته‌های گزارش این است که بخشی از ضعف جایگاه ایران الزاماً ناشی از عملکرد واقعی کشور نیست، بلکه از ضعف نظام داده و نحوه بازنمایی وضعیت ایران در مراجع بین‌المللی ناشی می‌شود. نبود نظام منسجم گردآوری و انتشار داده، ضعف سامانه‌های ثبت‌محور، ارسال ناقص یا دیرهنگام اطلاعات، نبود متولی واحد و پاسخگو، تعامل محدود با نهادهایی مانند وایپو و بانک جهانی، مشارکت ناکافی بخش خصوصی و ابهام در انتخاب پاسخ‌دهندگان برخی پیمایش‌ها از مهم‌ترین چالش‌های شناسایی‌شده‌اند.
نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند شکل‌گیری تصویری ناقص، ناپایدار یا حتی غیرواقعی از ظرفیت‌های کشور باشد.
بر همین اساس، محور اصلی پیشنهادهای سیاستی، «تقویت حکمرانی داده» است. سیاست‌نامه پیشنهاد می‌کند یک نظام ملی هماهنگ، مستمر و الزام‌آور برای گردآوری و ارائه داده‌های علم، فناوری و نوآوری ایجاد شود و تمامی دستگاه‌های دارای داده، دست‌کم سالی یک‌بار اطلاعات خود را به مرجع ملی مشخصی ارائه کنند. توسعه سامانه‌های ثبت اطلاعات، اتصال آنها به نظام ملی پایش، انتشار منظم و الکترونیکی داده‌ها و تعیین تقسیم کار روشن میان دستگاه‌های مسئول نیز از اقدامات ضروری معرفی شده‌اند.
پیشنهاد مهم دیگر، تشکیل کارگروه‌ها و کمیته‌های تخصصی برای هر یک از رتبه‌بندی‌های اولویت‌دار است؛ ساختاری که بتواند میان دستگاه‌های دولتی، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و نهادهای آماری هماهنگی ایجاد کند و ارتباط مستمر با نهادهای ارزیاب بین‌المللی داشته باشد. تجربه کشورهایی مانند ترکیه و هند نشان می‌دهد که ارتقای جایگاه در شاخص‌های جهانی، بیش از آنکه محصول اقدامات تبلیغاتی باشد، نتیجه برنامه‌ریزی نهادی، اصلاح سیاست‌ها، مدیریت دقیق داده و پیگیری مستمر است.
پیام نهایی سیاست‌نامه روشن است: بهبود جایگاه ایران در رتبه‌بندی‌های علم، فناوری و نوآوری باید از «رتبه‌محوری» فاصله بگیرد و به «سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد» تبدیل شود. رتبه بهتر زمانی ارزشمند است که بازتاب‌دهنده اصلاح واقعی محیط نوآوری، کیفیت حکمرانی، کارآمدی نهادها و توان اقتصاد برای خلق و بهره‌برداری از دانش باشد.
نویسندگان: الناز مسماع خسروشاهی، کیارش فرتاش و آرمان خالدی
ناشر: پژوهشکده مطالعات فناوری
چاپ اول: پاییز ۱۴۰۴
تعداد صفحات: 70
برای کسب اطلاعات بیشتر و تهیه سیاست‌نامه به لینک زیر مراجعه کنید:
